|
| Van links naar rechts: Anja Knipscheer, Franc Knipscheer en Hester Jonkhout. Foto: © Hester Jonkhout. |
Op zondag 16 augustus 2026 om 16.25 uur zendt NPO 2 (NTR) de documentaire Uit de Knipscheer van regisseur Hester Jonkhout uit. Na vijftig jaar pionieren sluit de progressieve Haarlemse Uitgeverij In de Knipscheer haar deuren.
Vanaf de jaren zeventig zetten de gebroeders Jos en Franc Knipscheer zich onvermoeibaar in voor experimentele literatuur en voor het werk van Zwarte, inheemse Amerikaanse, Indische, Afrikaanse, Surinaamse en Antilliaanse schrijvers.
De film, een initiatief van de Curaçaose auteurs van In de Knipscheer, belicht vanuit een Antilliaans perspectief de persoon Franc Knipscheer en zijn bijzondere liefde voor de Caribische stem. Curaçaose en Caribische schrijvers en betrokkenen, onder wie Eric de Brabander, Carel de Haseth, Bernadette Heiligers, Elodie Heloise, Ini Statia, Jeroen Heuvel, Ronny Lobo, Chesley Rach, Scott Rollins en Hilda de Windt-Ayubi, blikken terug op de rijke literaire oogst van een halve eeuw.
Bekijk de documentaire
Wie liever eerst de documentaire bekijkt, kan dat hieronder doen. De video begint bij de vertoning tijdens de hommageavond in De Pletterij.
Lees het verhaal verder
De documentaire vertelt het persoonlijke verhaal van Franc Knipscheer. Achter dat verhaal schuilt ook de geschiedenis van een uitgeverij die de Nederlandse, Surinaamse en Caribische literatuur blijvend heeft veranderd.
Voor Franc Knipscheer is geld nooit de voornaamste drijfveer geweest; de interesse in de mens en het faciliteren van puur talent stonden altijd voorop. Wat begon als een kleine, links-geëngageerde en tegendraadse uitgeverij, groeide uit tot een onmisbare brug tussen de overzeese literatuur en de rest van de wereld.
Een onbegrepen missie: de houding van de boekhandel
In de beginjaren was het op de kaart zetten van Caribische en niet-Westerse literatuur in Nederland een enorme bergetappe. Franc Knipscheer ging persoonlijk met de boeken langs bij Nederlandse boekhandelaren, maar stuitte daar regelmatig op hardnekkige vooroordelen en weerstand. Sommige boekhandels weigerden de Caribische boeken openlijk op te nemen met het argument dat ze met dergelijke boeken een publiek over de vloer zouden krijgen dat ze liever wensten te mijden.
Ondanks deze openlijke terughoudendheid, discriminatie en het gebrek aan commercieel enthousiasme in de reguliere boekhandel zetten Franc en zijn broer Jos onverstoord door. Zonder er veel op te scheppen bleven ze bouwen aan een fonds waarin ruimte was voor stemmen die anders niet gehoord zouden worden.
Ruimte voor ongecensureerde verhalen en talent
Uitgeverij In de Knipscheer gaf schrijvers de ruimte om ongecensureerd hun stem te laten horen, met name over beladen onderwerpen zoals de koloniale geschiedenis, slavernij en maatschappelijke verhoudingen.
De uitgeverij fungeerde als kweekvijver voor groot talent. Auteurs als Tommy Wieringa, Leon de Winter, Marion Bloem en Alfred Birney zetten er hun eerste literaire schreden.
Tegelijkertijd bood het fonds een thuis aan Caribische en internationale schrijvers. Werken van onder meer Boeli van Leeuwen, Carel de Haseth, Erich Zielinski, Joseph Hart en Maryse Condé zagen er het licht.
Even onmisbaar voor Suriname
Hoewel de documentaire de nadruk legt op de Caribische eilanden, vervulde In de Knipscheer een minstens zo cruciale rol voor de Surinaamse literatuur.
De uitgeverij vormde de kraamkamer voor Surinaamse boegbeelden als Astrid Roemer en Edgar Cairo en bood daarnaast een duurzaam thuis aan auteurs en dichters als Ken Mangroelal, Albert Helman, Bea Vianen, Michael Slory en Shrinivasi.
Het einde van een tijdperk, maar een oogst die blijft
Nu Franc Knipscheer de leeftijd van 78 jaar heeft bereikt en na tientallen jaren van keihard werken stopt, voelen veel auteurs zich even 'weeskinderen'. Maar zoals de documentaire laat zien: de afgelopen vijftig jaar hebben een gigantische oogst opgeleverd.
De boeken van In de Knipscheer hebben lezers in Nederland en daarbuiten bewustgemaakt van de rijkdom, diversiteit en eigenheid van de Nederlands-Caribische en Surinaamse literatuur. De zaadjes zijn geplant, de stemmen zijn vastgelegd en daarmee heeft Franc Knipscheer deze verhalen een blijvende plek in de wereldliteratuur gegeven.
