 |
| Still uit: Moeder Dao, de schildpadgelijkende |
De tentoonstelling Eye(s) Open, Nieuwe perspectieven op koloniaal filmerfgoed in het Eye Filmmuseum in Amsterdam is te zien tot en met 6 september 2026. In deze expositie wordt de koloniale filmcollectie opnieuw bekeken en kritisch bevraagd. De tentoonstelling laat zien hoe film niet alleen een registratie van de werkelijkheid was, maar ook een krachtig instrument van koloniale macht: de camera bepaalde wie zichtbaar werd, wie buiten beeld bleef en hoe koloniale verhoudingen werden vastgelegd en versterkt.
Die blik staat niet op zichzelf. De Nederlandse koloniale geschiedenis heeft diepe sporen nagelaten in zowel Indonesië als Suriname. Van de gewelddadige overheersing van Nederlands-Indië tot de gedwongen migratie van Javaanse contractarbeiders naar Suriname: kolonisatie betekende ontworteling, onderdrukking en culturele vervreemding. Tegelijkertijd leven er ook verhalen van verzet, overleving en het zoeken naar identiteit, die vandaag de dag voortbestaan in film, kunst en collectieve herinnering.
Binnen die context bieden films uit de Indonesië-selectie van Eye(s) Open zoals Moeder Dao, de schildpadgelijkende en Ze noemen me Baboe een indringende kijk op het koloniale beeldarchief. Ze maken zichtbaar hoe Indonesië lange tijd door een koloniale lens werd gefilmd en hoe die beelden vandaag opnieuw gelezen kunnen worden: niet als neutrale documentatie, maar als geconstrueerde representaties van macht, arbeid en ongelijkheid.
Naast deze films uit de tentoonstelling wordt het verhaal completer wanneer ook de Javaanse diaspora in Suriname en Nederland wordt meegenomen. In vier documentaires over deze gemeenschap wordt duidelijk hoe koloniale migratiegeschiedenis doorwerkt in het heden. Ze laten zien hoe Javanen als contractarbeiders werden verplaatst naar Suriname, en hoe hun nazaten vandaag leven tussen meerdere geschiedenissen, identiteiten en herinneringen. Thema’s als familiegeschiedenis, cultureel behoud en identiteitsvorming staan daarbij centraal. Lees ook: Waarom het slavernijverleden nog altijd doorwerkt in het heden.
Samen laten deze films en documentaires zien dat koloniale geschiedenis geen afgesloten verleden is. Ze leeft voort in beelden, in gemeenschappen en in de manier waarop mensen vandaag hun plaats in de wereld proberen te begrijpen.
Indonesië
Moeder Dao, de schildpadgelijkende (1995)
In Moeder Dao, de schildpadgelijkende construeert filmmaker Vincent Monnikendam een indringend portret van Nederlands-Indië aan de hand van archiefbeelden uit de periode 1912–1933. Zonder expliciet commentaar laat de film zien hoe Indonesië werd bekeken als koloniale onderneming.
Wat begint met idyllische beelden verandert langzaam in een confronterend beeld van koloniale macht en ongelijkheid, waarin de Indonesische bevolking vooral wordt geobserveerd en gecontroleerd.
Bekijk bij Eye: Moeder Dao, de schildpadgelijkende
Ze noemen me Baboe (2019)
De documentaire Ze noemen me Baboe van Sandra Beerends vertelt het verhaal van Alima, een Javaans kindermeisje in Nederlands-Indië. Via archiefbeelden en een vertelstem ontvouwt zich een geschiedenis van onzichtbare arbeid en koloniale afhankelijkheid.
Bekijk bij Eye: Ze noemen me Baboe of op YouTube
Racisme onder het Nederlands kolonialisme in Indonesië (2022)
Deze video biedt een antikoloniaal perspectief op het Nederlandse koloniale verleden in Indonesië. Besproken wordt hoe uitbuiting, klassenscheiding en “verdeel-en-heers”-strategieën onderdeel waren van het koloniale systeem en doorwerken in hedendaags racisme. Ook komt aan bod hoe Indonesië zich na een lange strijd heeft losgemaakt van Nederland en onafhankelijk werd.
Javaanse diaspora in Suriname
Na de afschaffing van de slavernij in Suriname haalde Nederland vanaf 1890 Javaanse contractarbeiders naar Suriname om op plantages te werken. Deze gedwongen migratie vormde het begin van een nieuwe diaspora tussen Indonesië, Suriname en later Nederland.
Nog steeds onderweg tussen Bakkie en Hoogezand (1986)
De documentaire Nog steeds onderweg tussen Bakkie en Hoogezand laat zien hoe deze migratiegeschiedenis doorwerkt in het heden. De film volgt meneer en mevrouw Nawidjaja, een Javaans-Surinaams echtpaar dat vanuit het dorp Bakkie in Suriname naar Nederland verhuisde.
De documentaire toont hoe hun leven veranderde na hun emigratie naar Hoogezand en welke betekenis hun geboortedorp Bakkie nog altijd voor hen heeft.
Bekijk Nog steeds onderweg tussen Bakkie en Hoogezand
Mentale dekolonisatie (2021)
De serie Mentale (de)kolonisatie: Nederland en Indonesië onderzoekt hoe koloniale denkbeelden blijven doorwerken in identiteit, onderwijs en samenleving. Een van de gesprekken gaat over de Javaans-Surinaamse diaspora en haar koloniale geschiedenis. Daarin wordt besproken hoe Javanen als contractarbeiders naar Suriname werden gebracht en hoe dit nog steeds invloed heeft op hun gemeenschap. Ook wordt ingegaan op “mentale kolonisatie”, waarbij de gevolgen van onderdrukking, cultuurverlies en trauma nog altijd doorwerken en weinig erkenning krijgen.
133 jaar Javaans-Surinaamse geschiedenis (2023)
De herdenking van 133 jaar Javaans-Surinaamse geschiedenis in Den Haag laat zien hoe jongere generaties hun koloniale verleden herinterpreteren via kunst, muziek en storytelling.
Deze films en documentaires maken duidelijk dat koloniale geschiedenis geen afgesloten hoofdstuk is. De gevolgen ervan leven voort in migratie, identiteit en ongelijkheid.
Door Indonesische en Javaanse-Surinaamse perspectieven samen te brengen, inclusief de nieuwe interpretaties binnen Eye(s) Open, ontstaat een completer en eerlijker beeld van het Nederlandse koloniale verleden.
Dekolonisatie betekent daarom niet alleen het erkennen van historische feiten, maar ook het actief luisteren naar stemmen die lange tijd zijn genegeerd.
