Anton de Kom: leven, werk en strijd voor vrijheid
Op 22 februari herdenken we de geboortedag van Anton de Kom (1898–1945): schrijver, antikoloniaal denker en verzetsstrijder. Geboren in Paramaribo groeide hij uit tot een krachtige stem tegen koloniale onderdrukking en racisme. In zijn boek Wij slaven van Suriname gaf hij een ongekend perspectief op de Surinaamse geschiedenis — verteld vanuit de ervaringen van de onderdrukten zelf. Tijdens de Tweede Wereldoorlog sloot hij zich in Nederland aan bij het verzet tegen de nazi-bezetting, wat hij met zijn leven moest bekopen.
Zijn nalatenschap leeft voort als symbool van rechtvaardigheid, moed en de voortdurende strijd voor gelijkwaardigheid.
Kernfeiten over Anton de Kom
- 1898 – Geboren op 22 februari in Paramaribo, Suriname
- 1929 – Vertrekt naar Nederland om te werken en zich te ontwikkelen; raakt actief in politiek en vakbondswerk
- 1933 – Kort terug in Suriname na het overlijden van zijn moeder; wordt actief als politiek activist en organisator van arbeiders
- 1933 – Verbannen uit Suriname door de koloniale autoriteiten vanwege zijn politieke activiteiten; keert gedwongen terug naar Nederland
- 1934 – Publicatie van Wij slaven van Suriname, eerste historische werk over Suriname door een Surinamer
- 1945 – Overleden op 24 april in een Duits concentratie- en werkkamp tijdens zijn verzetswerk in Nederland
- Jaren 1960 – Herontdekking van Wij slaven van Suriname door studenten, verspreiding en herwaardering
- 1960 – Herbegraven op de Erebegraafplaats in Loenen, Nederland
- 1972 – Universiteit van Suriname vernoemd tot Anton de Kom Universiteit van Suriname (ADEKUS)
- 2005 – Onthulling van het beeld van Anton de Kom in Amsterdam
- 2020 – Opname van Anton de Kom in de Canon van Nederland
- 2023 – Officieel eerherstel en excuses door de Nederlandse overheid voor het leed dat hij en zijn familie hebben geleden
- 2025 – Gratis heruitgave van Wij slaven van Suriname in Amsterdam
Muurschildering
 |
| Foto: Hedy Tjin |
Boeken
Boeken geschreven door Anton de Kom
- Wij slaven van Suriname – Zijn bekendste en meest invloedrijke werk: een antikoloniale geschiedenis van Suriname vanuit het perspectief van de onderdrukten.
- Anangsieh tories – Verhalen over de spin Anansi, gebaseerd op Surinaamse verteltradities.
- Vandaag vrij, altijd vrij – Bundel met gedichten van De Kom, waaronder strijdbare en persoonlijke poëzie.
- Strijden ga ik – Gedichtenbundel waarin thema’s als vrijheid en strijd centraal staan.
Boeken over Anton de Kom
- Anton de Kom, ik zal gehoord worden! – Biografie door Ida Does over zijn leven, werk en nalatenschap.
- Anton de Kom – Uitgebreide levensbiografie door Alice Boots en Rob Woortman over zijn jeugd, politieke strijd en rol als activist en verzetsman in Nederland.
Documentaire
Korte documentaire over het leven van Anton de Kom:
Gedicht
Vaarwel, Akoeba, Vaarwel! (fragment)
Vaarwel, Akoeba, mijn vrouw, mijn schat, vaarwel!
Strijden ga ik! Eerst ná d’overwinning kom ik terug...’t Was op de plantage, dat ik jou vond.
Je had nog een moeder, waar is die gebleven?
En je broeders en zusters? Zij rusten in den grond,
men heeft ze allen den dood in gedreven.Vaarwel, Akoeba, mijn vrouw, mijn schat, vaarwel!
Strijden ga ik! Eerst ná d’overwinning kom ik terug...Nu sta je hier voor mij, jij dappere vrouw!
Beproef me, ’k ben sterk en sterk ga ik henen.
’k Ben dubbel zo moedig, Akoeba door jou,
Zie, deze vuisten zijn hard als de steenen.Hoor je het blanke volk al? hun heir
spreekt als de tallooze bladren der boomen.
Voor ze verslagen zijn keer ik niet weer.
Kus mij!.... de witte soldaten komen.
In de video gaan dichters Lemuël de Graav en Sophia Blyden in gesprek over zijn gedichten.
Gedachtegoed
In juni 1934 schreef Anton de Kom een artikel voor de Amerikaanse publicatie The Negro Worker, getiteld “Starvation, misery and terror in Dutch Guyana”. Hierin kaartte hij de schrijnende leefomstandigheden van arbeiders in Suriname aan en hekelt hij de uitbuiting door het koloniale systeem. Het artikel weerspiegelt zijn vroege activisme en onverzettelijke strijd voor sociale rechtvaardigheid, thema’s die ook centraal staan in Wij slaven van Suriname (1934).
(Hieronder de vertaalde versie; de Engelstalige originele versie is te lezen bij de Black Archives.)
Uithongering, Ellende en Terreur in Nederlands Guyana
Door A. de Kom
Wat heeft het Nederlands imperialisme in Nederlands Guyana bereikt in de eeuwen van zogenoemde cultuur en beschaving? Het antwoord luidt: de massa der inboorlingen van Nederlands Guyana, in de steden en op de plantages; de Aziatische arbeiders die als contractarbeiders uit Brits-Indië en Indonesië naar de kolonie worden gebracht, verkeren in de ellendigste toestand van honger en uitmergeling.
De geïmmigreerde arbeiders worden gebonden door een contract dat niets anders is dan vijf jaren slavendienst. En de vergoeding? Men betaalt hun het vorstelijk loon van ƒ 1,80 voor mannen en ƒ 1,20 voor vrouwen per week — en dit nog slechts voor hen die het geluk hebben arbeid te vinden.
De uitwerking der crisis is geweest dat duizenden gekleurde arbeiders op straat werden geworpen om te verhongeren. Aangehouden als landlopers en wegens kleine vergrijpen, voortvloeiende uit den honger, worden zij als gevangenen gedwongen wegen aan te leggen en de straten te onderhouden. Aldus laat de koloniale heerschende klasse openbare werken kosteloos verrichten en houdt zij de hongerende arbeiders buiten het arbeidsproces. Ziehier een nieuwe gedaante van de moderne slavernij, waaraan de arbeidersklasse onderworpen is.
Duizenden werkloozen dolen van den vroegen morgen tot den laten avond door de straten, tevergeefs zoekende naar arbeid die niet te vinden is. Armoede en ellende heerschen overal. Honderden gezinnen, vaders en moeders met hun kinderen, trekken uit om vergeefs een bete brood te zoeken. Het is nauwelijks mogelijk den vreeselijken toestand van volstrekte armoede en gebrek te beschrijven.
Ziekte en dood, als gevolg van ondervoeding, vooral onder de kinderen, maken talrijke slachtoffers onder de arbeidende bevolking. Het sterftecijfer onder zuigelingen is ontzaglijk gestegen. Van iedere duizend sterfgevallen zijn er zeventig aan tuberculose te wijten. Meer dan tweeduizend nieuwe slachtoffers vallen jaarlijks door framboesia tropica. En de malaria is voortdurend in toeneming.
De woningtoestanden der inlandsche werkers in Nederlands Guyana zijn in den treurigsten staat. Het zijn geen huizen, maar vervallen houten krotten. In zeer vele gevallen moet één vertrek dienen tot schuilplaats voor een gezin van zeven personen. De daken zijn doorgaans van zink. Overdag heerscht er de hitte van een brandenden oven; des nachts is het koud en vochtig. Ziedaar de omstandigheden waaronder de inlandsche arbeiders, uit wier arbeid de Nederlandsche imperialisten geweldige overwinst persen, gedwongen zijn te leven.
De kinderen, geboren vóór 1863, waren slaven. En heden? Nu zijn zij “vrij”. Zij zijn geen slaven meer, want de slavernij is afgeschaft. Nederlands Guyana is “vrij”. Vrij, zonder kleeding. Vrij, doch in lompen. Slechts een “neger”.
Wij herinneren ons de zestien millioen gulden die Nederland aan de witte slavenhouders als schadeloosstelling schonk voor de vrijgemaakte slaven. Deze millioenen werden aan de bakra’s (blanken) gegeven als belooning voor de onmenschelijke daden die zij tegen de negerslaven — onze voorvaderen — bedreven. Maar aan de slaven en thans aan de “vrije” negers geen cent. Hun eenige loon is werkloosheid, ellende en honger.
Slechts door organisatie en strijd kunnen de arbeiders van Nederlands Guyana hun levensvoorwaarden verbeteren en doeltreffend strijden tegen de uitbuiting en slavernij hun opgelegd door de Nederlandsche koloniale heerschers.
Alleen door solidariteit en gezamenlijken strijd tusschen de arbeiders der kapitalistische landen en de koloniale werkers kan een doeltreffende slag worden toegebracht aan den gemeenschappelijken vijand — het imperialisme.
Arbeiders, organiseert u en strijdt tegen uitbuiting, werkloosheid en honger! Sluit de rijen in den strijd voor de emancipatie der koloniale werkers! Eischt de onafhankelijkheid van Nederlands Guyana!
De hierboven geschetste toestanden van honger en armoede in Nederlands Guyana gaven aanleiding tot groote demonstraties der werkloozen en tot stakingen. Het antwoord der koloniale parasieten op dit massale protest was het dooden en verwonden van een aantal weerlooze arbeiders. Arbeidersorganisaties werden verboden, vergaderingen ontzegd en kritiek in de pers op de imperialistische roovers tot misdrijf verklaard. De schrijver van dit artikel, een zoon van Nederlands Guyana, die een leidende rol vervulde in den strijd en de demonstraties der arbeiders, werd gearresteerd, naar Nederland gedeporteerd en het werd hem verboden naar de kolonie terug te keeren.
Imperialistisch bewind beteekent armoede, honger en slavernij! Organiseert u en strijdt voor land, vrijheid en brood!
